Πώς συζητάμε
Πριν προχωρήσω στην κριτική μου, κρίνω χρήσιμο να εξηγήσω την προσέγγισή μου.
α.
Ακολουθώ, μεταξύ άλλων (π.χ. τη σωκρατική μέθοδο), το πνεύμα του φιλοσόφου Ντάνιελ Ντένετ ο οποίος θέτει 4 κανόνες για τον διάλογο ή τη φιλοσοφική συζήτηση:
Steel-[Wo]Manning vs. Straw-[Wo]Manning
Προτείνει μια αποτελεσματική διαδικασία για να παρουσιάζουμε με εντιμότητα τη θέση της συνομιλήτριάς μας, ακόμη κι αν διαφωνούμε μαζί της. Αυτή η προσέγγιση είναι γνωστή ως steel-manning (ατσαλοποίηση) και περιλαμβάνει τα εξής βήματα:
Προσπάθησε να αναδιατυπώσεις τη θέση της άλλης πλευράς με τέτοια σαφήνεια, ζωντάνια και δικαιοσύνη, ώστε να πει:
«Ευχαριστώ, μακάρι να το είχα διατυπώσει έτσι εγώ!»Κατάγραψε τυχόν σημεία συμφωνίας (ιδίως αν δεν είναι ευρέως αποδεκτά).
Αναγνώρισε και σχολίασε οτιδήποτε έμαθες από τη δική τους θέση.
Μόνο όταν η συνομιλήτρια συμφωνήσει ότι έχεις κατανοήσει πλήρως τη θέση της, έχεις το δικαίωμα να προχωρήσεις σε οποιαδήποτε αντίκρουση ή κριτική.
Το πρώτο αυτό βήμα του Ντένετ —το steel-manning— είναι το ακριβώς αντίθετο του straw-manning, δηλαδή της υπερ-απλοποίησης ή παραποίησης της θέσης του άλλου/της άλλης ώστε να την αντικρούσεις πιο εύκολα.
Σε αντίθεση με τη "σκιαχτροποίηση" (strawman), η «ατσάλινη εκδοχή» (steelman) είναι μια βελτιωμένη, ισχυρότερη μορφή της άποψης του άλλου — μια εκδοχή που είναι πιο δύσκολο να καταρριφθεί.
Με αυτόν τον τρόπο, και οι δύο πλευρές έχουν την ευκαιρία να παρουσιάσουν με εντιμότητα τις θέσεις τους. Συχνά, αυτή η πρακτική οδηγεί σε ουσιαστική κατανόηση και ενδεχομένως σε αποδοχή των πιο εύστοχων ιδεών και από τις δύο πλευρές. Αυτή και παρόμοιες προσεγγίσεις δημιουργούν ένα έντιμο debate και ένα πλαίσιο κριτικής-ως-συνεισφορά, με καλές προθέσεις και με καλή πίστη που προχωράει τα κινήματά μας.
β.
Προσθέτω εδώ τον όρο "προθεσιασμό" (intentionalism) που προτείνει η Natalie Wynn: "η ιδέα πως κάτι που συμβαίνει είναι το [συνειδητό και κακόβουλο] σχέδιο κάποιου/ας, κι αν δεν είναι προφανές το ποιος/α κρύβεται από πίσω, τότε αυτό σημαίνει πως το σχέδιο είναι μυστικό."
Στον "προθεσιασμό" και στην έλλειψη κακής πίστης δυστυχώς συνεισφέρουν πολιτικά ανειλικρινείς κινήσεις όπως η ανωνυμία, η μεταφορά και αναγωγή μίας εσωτερικής σύγκρουσης της Νε.Αρ. (και συγκεκριμένα των μελών του Φεμινιστικού Δικτύου) σε διαμάχη μεταξύ ΛΟΑΤΚΙ+ και Φεμινιστικού κινήματος, το ανειλικρινές και εργαλειοποιημένο "κείμενο συλλογής υπογραφών" σε αυτή την υπόθεση κ.ά.
γ.
Προτείνω, ακόμη, έναν όρο: "το προμητερικό αμάρτημα"[1*] για να περιγράψω τις ιδέες και αντιλήψεις που συντηρούν:
- αφ'ενός ένα τσουβάλιασμα των "παλιών φεμινιστριών" (ή φεμινισμών που αποτελούν τις αρχές ή ιστορικές καταβολές των σημερινών - όπως ο ριζοσπαστικός φεμινισμός ο οποίος σε καμία αντίθεση δεν έρχεται με την τρανς συμπερίληψη)
- ή/και των απόψεων και ύφους έκφρασης των γυναικών μεγαλύτερης ηλικίας
- αφ'ετέρου κρίνουν πως όταν εκφράζονται προβληματικές απόψεις, αυτές είναι συνειδητές, με κακή πρόθεση και, σε ένα πλαίσιο "αμαρτίας"— ασυγχώρητες.
(Δεν κρύβω ότι στην έρευνά μου, και μέσω συνομιλιών με πολλά από τα εμπλεκόμενα άτομα, εκφράσεις όπως "οι γριές", "αυτές είναι όλες άνω των 65 ετών" και άλλες παρόμοιες θεωρήσεις που συνδυάζουν τον μισογυνισμό με τον ηλικιασμό ήταν συχνές και κανονικοποιημένες. Σημειώνω πως κι εγώ η ίδια τις έχω αποκαλέσει σε ιδιωτικές συνομιλίες "οι θείες" αλλά με μια αγαπητική και καλιαρντή [2*] διάθεση που αναγνωρίζει τη συγγένεια και την ευρύτερη έλλειψη διαγενεαλογικού διαλόγου - με διάθεση ευθύνης ως προς αυτή τη συγγένεια και τη δική μας μοναδική θέση να συνομιλήσουμε μαζί τους - αλλά και το πώς συμπεριφερόμαστε σε μέλη της "οικογένειάς"/κοινότητας/των πολιτικών μας χώρων με τα οποία διαφωνούμε. Από την άλλη πλευρά, υπάρχει μία αντίστοιχη κατηγορία περί "νεο-φεμινιστριών" - επίσης απαράδεκτη και αχρείαστη. Ας μιλάμε με επιχειρήματα και όχι με ad hominem.)
Σημειώνω, ακόμη, πως αντιλαμβάνομαι την κριτική ως συνεισφορά στα κινήματά μας και ως κάτι που πρέπει να γίνεται δημοσίως και με πολιτική ειλικρίνεια, στοχευμένα, επωνύμως και από θέση και με προθέσεις που επικοινωνούνται. Ώστε να καθίσταται δυνατή η λογοδοσία.
Τέλος, δεν επικαλούμαι ούτε για τον εαυτό μου το "αλάνθαστο" και είμαι ανοιχτή στην κριτική, τον συνεργατικό αναστοχασμό και τις όποιες διορθώσεις τις οποίες και θα εντάξω.
Το σποτάκι της Νεολαίας της Νε.Αρ.
Θα ξεκινήσω με το τι βρίσκω προβληματικό στο σποτάκι της Νέας Αριστεράς (εφεξής "Νε.Αρ.") που στάθηκε αφορμή για όλα όσα βρεθήκαμε να συζητάμε τις τελευταίες εβδομάδες.
Θέλω ακόμη να ξεκαθαρίσω πως η προβληματική που θα αναλύσω δεν περιορίζεται ούτε στο συγκεκριμένο σποτάκι, ούτε στη Νε.Αρ., ούτε στο Μωβ, ούτε πρωτο-εμφανίζεται εδώ.
(Για μια αναδρομή στα γεγονότα, το 1ο μέρος εδώ.)
Σημειώνω πως ένα τέτοιο σποτάκι είναι "δημόσιο κείμενο", εντάσσεται στα πλαίσια του δημόσιου λόγου και άρα ως τέτοιο πρέπει να κριθεί.
Τι ακούγεται στο βίντεο:
"Στην Ελλάδα, τα άτομα με έμμηνο ρύση καλούνται να πληρώσουν προϊόντα περιόδου με φορολόγηση 24% για κάτι που δεν μπορούν να μην έχουν. Το 2019, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο κάλεσε με ψήφισμά του τα κράτη-μέλη να καταργήσουν τον φόρο περιόδου. Ενώ 14 Ευρωπαϊκά κράτη έχουν μειώσει αυτό το ΦΠΑ, η Ελλάδα διατηρεί το 24% για είδη πρώτης ανάγκης. Ένα στα 10 άτομα με μήτρα δεν μπορεί να ανταπεξέλθει στην αγορά προϊόντων περιόδου. Πάνω από 10,000 κορίτσια έχουν απουσιάσει από το σχολείο γιατί δεν μπορούσαν να αγοράσουν προϊόντα περιόδου."
Κριτική:
Αναγνωρίζω, όπως και η Σίσσυ Βωβού, πως το αίτημα (να μη φορολογούνται είδη πρώτης ανάγκης και ειδικά όσα περαιτέρω φτωχοποιούν κυρίως τις ήδη συστημικά και κρατικά φτωχοποιημένες γυναίκες) είναι σωστό.
Αναγνωρίζω, ακόμη, πως η πρόθεση για συμπερίληψη είναι σωστή.
Τέλος, αναγνωρίζω πως δεν γνώριζα πως αυτό (ΦΠΑ 24% για τα προϊόντα περιόδου) συμβαίνει στην Ελλάδα.
Η απουσία της λέξης "γυναίκες" (αλλά και της ρίζας/στόχευσης: "μισογυνισμός", "πατριαρχία") από το σπικάζ (ενώ υπάρχει στα γραφικά) και οι εκφράσεις "άτομα με μήτρα"/"άτομα με έμμηνο ρύση" ενώ επιχειρούν να συμπεριλάβουν τα άτομα με περίοδο που δεν είναι γυναίκες (μη-δυαδικά και ίντερσεξ άτομα, τρανς αγόρια και άντρες) από τη μία μετατοπίζουν τη συζήτηση σε σχέση με τα πραγματικά προβλήματα αυτών των κοινωνικών ομάδων και από την άλλη παραπέμπουν στην παράκαμψη της πολιτικής ταυτότητας "γυναίκα" και/είτε, εκ νέου, σε μία ουσιοκρατία και ντετερμινισμό του φύλου ("γυναίκα=μήτρα" άρα "γυναίκα=παιδομηχανή" κτλ).
Ακόμη, η επιλογή για συμπερίληψη δεν έχει εσωτερική συνοχή καθώς στο τέλος του σπικάζ αναφέρονται "πάνω από 10,000 κορίτσια [...] σχολείο" - δεν έχουμε μη-δυαδικά άτομα και τρανς αγόρια στα σχολεία; (Και είναι, άραγε, αυτά τα προβλήματά τους;)
Το πιο σημαντικό είναι πως είναι στρατηγικά αχρείαστη (ως προς το σκοπό του σποτ) καθώς η αναφορά σε "προϊόντα περιόδου" και ο συσχετισμός με τον μισογυνισμό και τις πατριαρχικές καταβολές της συγκεκριμένης πολιτικής φορολόγησης (και άρα και της φτωχοποίησης μέσα στον καπιταλισμό) θα αρκούσαν για το ζήτημα.
Μπορώ σχεδόν με βεβαιότητα να "μυρίσω" πως δεν υπήρχαν τρανς άτομα (και ειδικά τρανς γυναίκες - οι οποίες είναι και αυτές που κακώς στοχοποιούνται ως "απειλή") στο σχεδιασμό του συγκεκριμένου σποτ, και όπως είπε και ένας τρανς φίλος: "λες και το βασικό θέμα που αντιμετωπίζουν οι τρανς άνδρες στην Ελλάδα είναι ο ΦΠΑ στα προϊόντα περιόδου".
Κρίνω πως το βίντεο, παρότι καλοπροαίρετο, διαπράττει το λεγόμενο "virtue-signalling"[3*], δηλαδή τη (συχνά καλοπροαίρετη αλλά ανεπαρκή) "δημόσια επίδειξη ηθικής ανωτερότητας"
ή, έστω, εντάσσεται στο φαινόμενο "συμπαράσταση σε μειονότητες χωρίς τα ίδια τα άτομα σε στρατηγικές θέσεις σχεδιασμού και λήψης αποφάσεων".
(Περισσότερα για το "virtue-signalling" εδώ.)
Ακόμη και αν υπήρχαν ΛΟΑΤΚΙ+ και τρανς άτομα στο σχεδιασμό του σποτ, οφείλω να μιλήσω εδώ για ένα ακόμη πιο δύσκολο όρο και ζήτημα; το "tokenism"[4*]. Δηλαδή τη συμπερίληψη είτε ενός δυσανάλογα μικρού αριθμού ατόμων με βιωμένη εμπειρία πάνω στο ζήτημα, είτε ατόμων που ενώ π.χ. είναι ΛΟΑΤΚΙ+ ή/και γυναίκες ή/και φεμινίστριες, δεν έχουν το θεωρητικό βάθος, την πολιτική τριβή ή την ικανότητα να αρθρώσουν με στρατηγικό τρόπο, σαφήνεια και πειστικά τα ζητήματα που αφορούν τις κοινότητες ή την πληθυσμιακή ομάδα στις οποίες είναι μέλη (χωρίς να γίνονται καπελώματα και διαθεματικές αποτυχίες όπως εδώ).
Για να το πω πιο απλά, το σποτάκι αυτό είναι ένας από τους πολλούς λόγους που επαναλαμβάνουμε το σύνθημα "τίποτα για εμάς χωρίς εμάς!".
Από την άλλη, από την πλευρά του Γυναικείου Κινήματος (χωρίς να θέλω να διαχωρίσω το Γυναικείο και το ΛΟΑΤΚΙ+ κίνημα, αλλά αναγνωρίζοντας πως εδώ έχουμε να κάνουμε με τέτοια ιστορική/βιωματική διάκριση ως προς τις "δύο πλευρές"), το να μιλάς για "άτομα με μήτρα" για ένα - κατά κύριο λόγο "γυναικείο ζήτημα" με ρίζα τον μισογυνισμό (γιατί όταν το κράτος φορολογεί απαραίτητα προϊόντα περιόδου δεν σκέφτεται ότι βάλλει και τα μη-δυαδικά, ίντερσεξ και τρανς άτομα - εκεί, έχει άλλες πολιτικές αφανισμού), είναι επίσης ένα σφάλμα στο πλαίσιο "τίποτα για εμάς χωρίς εμάς".
Ποια θα ήταν μια καλύτερη εκδοχή του κειμένου;
"[Μέσω των αγώνων του Φεμινιστικού Κινήματος,] το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει καλέσει από το 2019 τα κράτη-μέλη να καταργήσουν τον φόρο για τα προϊόντα περιόδου, αναγνωρίζοντας τα ως είδη πρώτης ανάγκης. Ο "φόρος περιόδου" με ρίζες στην πατριαρχία και τον μισογυνισμό, συνεχίζει να εφαρμόζεται με ΦΠΑ 24% στην Ελλάδα ενώ 14 άλλες χώρες τον έχουν μειώσει[5*]. Η ελληνική κυβέρνηση συνεχίζει να φτωχοποιεί τα κορίτσια, τις γυναίκες και άλλα άτομα (εδώ συμπεριλαμβάνω και τους γονείς) με σοβαρές επιπτώσεις καθώς χιλιάδες έχουν απουσιάσει από το σχολείο για αυτόν τον λόγο."Δεν θα αναλωθώ στην τελειοποίηση του κειμένου του σπικάζ (ούτε στους εύλογους και συστημικούς λόγους που η ΝεΑρ δεν μπόρεσε να ανταποκριθεί) παρά προτείνω μία πρόχειρη βελτιωμένη εκδοχή για να δείξω πώς αλλιώς θα μπορούσε να έχει ειπωθεί με τη φωνή του διαθεματικού φεμινισμού που δεν είναι άλλος από αυτόν που είναι πλουσιότερος στο ύφος και τη στόχευση ακριβώς επειδή εκεί συναντιούνται, και μέσα από τον οποίο εκπορεύονται, οι διεκδικήσεις του Γυναικείου και του ΛΟΑΤΚΙ+ κινήματος.
Συντροφικά,
Ε. Γκορόγια
YΓ: Ή έκφραση "άτομα με έμμηνο ρύση" που χρησιμοποιείται αλλού δεν με βρίσκει αντίθετη - αλλά τη βρίσκω κατάλληλη για όταν είναι απαραίτητο / στο δικό της πλαίσιο και τη δική της απεύθυνση - όχι για ένα δημόσιο σποτάκι που δεν το απαιτεί. Συμπεριληπτική γλώσσα - ναι, φασεϊσμός και virtue-signalling (σινιάλο αρετής) - όχι. Εργαλειοποίηση θεμάτων που αφορούν στις γυναίκες και καταπιεσμένες μειονότητες από πολιτικές ομάδες χωρίς εξειδικευμένη γνώση: επίσης όχι.
[1*] = Προηγούμενη εκδοχή του κειμένου πρότεινε τον όρο ως "προ-μητρικό αμάρτημα". Το διορθώνω σε "προμητερικό" (20/5/25) για λόγους αντιστοίχισης με το "προπατερικό" (βλ. χρήση του όρου "μητερικό" στη θεολογία).
[2*] = Προσθέτω (24/5/2025) πως υπάρχει ακόμη μία σημαντική παράμετρος για τις όποιες δυσκολίες στην επικοινωνία: το διαφορετικό "register", η ιδιόλεκτος (ατομικά) και διάλεκτος (συλλογικά) μίας υπο-κουλτούρας (δηλαδή μικρότερης - όχι κατώτερης - κουλτούρας σε σχέση με ένα άλλο πλειοψηφικό σύνολο) μέσα στην οποία η "άλλη πλευρά" δεν συμμετέχει. Για παράδειγμα, οι ίδιες οι φεμινίστριες αποτελούν "μειοψηφική κουλτούρα" με τους δικούς της κώδικες και λεξιλόγιο σε σχέση με τον συνολικό πληθυσμό (ακόμη και των γυναικών εν γένει), και τα ΛΟΑΤΚΙ+ και ειδικά τα queer άτομα επίσης. Δυσκολίες στην αλλαγή μεταξύ κωδίκων και στην κατανόηση είναι αναμενόμενες. Θα επανέλθω για τη διάσταση του "καλιαρντού" ή/και "camp" στοιχείου.
[3*] = Κρίνω πως η κατανόηση του "virtue-signalling" (ας το πούμε "σινιάλο αρετής") είναι ιδιαιτέρως καίρια και για ένα άλλο ζήτημα. Αφουγκράζομαι τον διάλογο στην Ελλάδα περί "woke agenda", και κρίνω πως πολλές φορές η κριτική που ασκείται στο λεγόμενο "woke" - όταν αυτή έχει βάση και έρχεται από κατά τ'άλλα συμμάχους και όχι από τη δεξιά/ακροδεξιά ή άλλα φασιστικά ή φασίζοντα μορφώματα - ουσιαστικά μιλάει για το φαινόμενο "virtue-signalling" (ή, στην πιο καθομιλουμένη: τον ..."φασεϊσμό" ή "ποζεριά") και όχι για τα δίκαια αιτήματα κοινωνικής δικαιοσύνης ή/και τις πολιτικές που εκπορεύονται από τους αγώνες απελευθέρωσης των Αφρο-Αμερικανών, από όπου προέρχεται ο όρος "woke" - λέξη της Αφρο-Αμερικανής διαλέκτου που αποτελεί άλλη εκδοχή του "awaken"/'awoke" (βλ. "wake-up"/"ξύπνα"), δηλαδή "(πολιτικά/κοινωνικά) αφυπνισμένη/ος/ο".
Κατ'επέκταση, "anti-woke" = "να κοιμάστε". "να είστε ηλίθιοι" (και πολύ περισσότερο "idiots/ιδιώτες", "να μη συμμετέχετε στα κοινά", "να μην έχετε πολιτική υπόσταση"). Ο όρος έρχεται στην Ελλάδα (και μετατοπίζεται γλωσσολογικά) μέσω του αγγλόφωνου κόσμου και μέσω του κινήματος Black Lives Matter και την αντίδραση σε αυτό (που εντάσσει και όλα τα υπόλοιπα θέματα κοινωνικής δικαιοσύνη σε αυτό, σε ένα εκ νέου τσουβάλιασμα - ένας αντίστοιχος όρος στα ελληνικά ο "δικαιωματισμός").
[4*] = Πολλές φορές, το "tokenism" λειτουργεί ως ασπίδα άμυνας στην κριτική, βλ. "μα είχαμε ΛΟΑΤΚΙ/τρανς/γυναίκες στο σχεδιασμό". Δεν αρκεί, φυσικά, ένα άτομο να είναι γυναίκα (ή και να δηλώνει φεμινίστρια) ή ΛΟΑΤΚΙ+ για να μπορεί να ανταποκριθεί σε αυτή την ανάθεση. Και τονίζω πως υπάρχουν και συστημικοί λόγοι για τους οποίους καταπιεζόμενοι πληθυσμοί δυσκολεύονται - βλ. έλλειψη χρόνου, αγωνία επιβίωσης, ελλιπής πρόσβαση στην εκπαίδευση κ.ά. και ευρύτερα: ταχύτητα της πληροφορίας και κατακερματισμός της πραγματικότητας στον ψηφιακό κόσμο, ανταγωνιστικοί αλγόριθμοι και αντι-διανοουμενισμός.
[5*] = και πιθανώς εξαλείψει; Δε γνωρίζω.
6 = Στις 20/5/25, ανανέωσα την εικόνα προεπισκόπησης του κειμένου.
______________________________________________________
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου